Tháng Bảy năm thứ hai đi làm, tôi nhận kỳ thưởng giữa năm đầu tiên và mừng được đúng một buổi chiều. Tối về ngồi tính lại mới thấy nó ít hơn tôi tưởng khá nhiều. Không phải công ty quỵt. Là tôi đọc hợp đồng không kỹ, không biết thưởng được tính trên cái gì. Bài này viết cho tôi của năm đó, và cho ai đang cầm một lời mời làm việc từ công ty Nhật mà chưa biết hỏi gì.

Phiếu lương có nhiều dòng hơn bạn nghĩ

Công ty Nhật nào tôi từng làm cũng có phiếu lương chi tiết, bên Nhật gọi là kyūyo meisai (給与明細). Mỗi tháng một tờ, có khi là file PDF gửi qua mail nội bộ. Đọc lần đầu hơi rối vì nó chia nhỏ ra rất nhiều dòng. Đọc quen thì lại thấy dễ chịu, vì cái gì cũng được ghi tên.

Dòng đầu tiên thường là lương cơ bản, kihonkyū (基本給). Đây là con số quan trọng hơn bạn tưởng, vì ở nhiều nơi nó là cơ sở để tính thưởng, tính tăng lương hằng năm, có khi cả trợ cấp thôi việc theo quy chế riêng của công ty. Dưới đó là các khoản phụ cấp, teate (手当): đi lại, ăn trưa, nhà ở, trách nhiệm, chuyên cần, và một khoản rất hay gặp là phụ cấp tiếng Nhật, thường chia mức theo cấp chứng chỉ JLPT. Rồi đến tiền làm thêm giờ, tính riêng theo số giờ thực tế. Phía dưới là các khoản trừ: bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, thuế thu nhập cá nhân, đoàn phí nếu có.

Cái bẫy của tôi năm đó nằm ở dòng đầu. Tổng thu nhập tháng của tôi nghe khá ổn khi phỏng vấn, nhưng phần lương cơ bản chỉ chiếm một nửa, còn lại là phụ cấp. Thưởng tính theo số tháng lương cơ bản. Vậy là kỳ thưởng ra ít hơn nhiều so với cái tôi nhẩm trong đầu bằng tổng thu nhập.

Từ hôm đó, tôi không bao giờ hỏi “tổng bao nhiêu” trước khi hỏi “lương cơ bản bao nhiêu”.

Không phải công ty nào chia như vậy cũng có ý xấu. Có nơi để phụ cấp nhiều vì muốn linh hoạt khi điều chỉnh từng bộ phận. Nhưng người nhận việc cần biết cơ cấu để tự tính, thế thôi. Lương thưởng chỉ là một mảnh khi bạn tìm hiểu tuyển dụng công ty Nhật, song là mảnh dễ hiểu lầm nhất nếu chỉ nghe con số tổng qua điện thoại.

Thưởng, hay cái người Nhật gọi là bōnasu

Ở Nhật, công ty thường trả thưởng hai kỳ một năm, kỳ mùa hè và kỳ mùa đông. Văn hóa này đi theo các công ty Nhật sang Việt Nam, nhưng khi vào đây nó hay bị pha trộn với thói quen thưởng Tết của mình. Tôi đã gặp ít nhất ba kiểu.

Kiểu thứ nhất giữ đúng nếp Nhật: hai kỳ, kỳ giữa năm và kỳ cuối năm, mỗi kỳ tính bằng một số tháng lương cơ bản nhân với hệ số đánh giá cá nhân. Kiểu thứ hai là tháng lương thứ mười ba trả trước Tết, cộng thêm một khoản thưởng hiệu suất theo kết quả đánh giá. Kiểu thứ ba gọn nhất, chỉ có thưởng cuối năm, nhiều ít tùy năm đó công ty làm ăn ra sao.

Điểm chung của cả ba kiểu là thưởng không cố định. Luật lao động Việt Nam để cho doanh nghiệp tự quyết việc thưởng dựa trên kết quả kinh doanh và mức hoàn thành công việc của người lao động, theo quy chế thưởng mà công ty công bố. Tháng mười ba cũng không phải khoản bắt buộc theo luật, trừ khi hợp đồng hay quy chế công ty ghi rõ. Tôi từng chứng kiến một năm công ty mẹ báo lỗ, kỳ thưởng cuối năm bị cắt gần một nửa cho toàn bộ chi nhánh. Không ai vui, nhưng cũng không ai kiện được, vì quy chế đã ghi rõ thưởng phụ thuộc kết quả kinh doanh.

Có một điều khoản nhỏ mà người chuẩn bị nghỉ việc nên đọc: nhiều quy chế ghi rằng người được nhận thưởng phải còn đang làm việc vào ngày chi trả. Tôi có một đồng nghiệp nộp đơn nghỉ hai tuần trước kỳ thưởng cuối năm vì đã có chỗ mới, và mất trắng kỳ đó. Nếu bạn định chuyển việc, cân nhắc ngày nộp đơn cho khéo.

~ ~ ~

Hệ số đánh giá, chỗ mọi người hay thắc mắc nhất

Phần nhân với “hệ số cá nhân” là phần gây nhiều chuyện nhất. Ở công ty tôi làm lâu nhất, mỗi người được xếp hạng theo thang S, A, B, C, D sau mỗi kỳ đánh giá. Phần lớn rơi vào B. A là làm tốt rõ ràng. S hiếm, có năm cả phòng không ai. Mỗi hạng ứng với một hệ số thưởng khác nhau.

Ngồi lâu ở vị trí quản lý, tôi hiểu vì sao người Nhật thận trọng với hạng cao. Họ muốn đánh giá phản ánh cả năm, không phải một dự án hay ho tháng Mười. Ai làm đều tay mười hai tháng, báo cáo đúng hẹn, ít để sếp phải hỏi lại, thường có đánh giá ổn định hơn người bùng nổ một quý rồi im lặng. Chuyện hourensou, báo cáo liên lạc thảo luận, ảnh hưởng tới điểm nhiều hơn người mới hay nghĩ.

Nếu bạn thấy đánh giá của mình không công bằng, cách tôi thấy hiệu quả là xin một buổi nói chuyện riêng với cấp trên trực tiếp, mang theo ghi chép công việc của mình. Không phải để cãi. Để hỏi cụ thể kỳ sau cần làm gì thì lên hạng. Người Nhật thường trả lời câu hỏi đó khá thẳng.

Tăng lương mỗi năm, chậm mà đều

Ngoài thưởng, có một nhịp nữa ít người để ý lúc mới vào là kỳ xét tăng lương định kỳ, bên Nhật gọi là shōkyū (昇給). Nhiều công ty xét vào đầu năm tài chính theo lịch bên Nhật, tức là tháng Tư, có nơi xét theo năm dương lịch. Mức tăng thường không lớn, nhưng đều và có công thức.

Đây là lý do tôi hay nói với các bạn trẻ đừng chỉ so tháng lương đầu tiên. Ở một số công ty Nhật kiểu truyền thống, năm đầu bạn có thể nhận ít hơn chỗ khác một chút, nhưng sau năm sáu năm thì khoảng cách đó thay đổi nhiều. Ngược lại cũng có nơi tăng rất chậm, và người giỏi bỏ đi sau ba năm. Cái này phải hỏi, không đoán được.

Tiền bạc là chuyện người ta ngại hỏi nhất trong buổi phỏng vấn. Tôi nghĩ hỏi thẳng mà lịch sự thì chẳng ai đánh giá thấp bạn cả.

Những câu tôi sẽ hỏi trước khi ký

Nếu quay lại năm hai mươi mấy tuổi, đây là mấy câu tôi sẽ hỏi phòng nhân sự trước khi ký hợp đồng. Thứ nhất, lương cơ bản là bao nhiêu và phụ cấp gồm những khoản nào, khoản nào được tính vào cơ sở đóng bảo hiểm. Thứ hai, công ty thưởng mấy kỳ một năm, tính trên lương cơ bản hay tổng thu nhập, những năm gần đây thường ở mức bao nhiêu tháng (họ có thể không trả lời, nhưng cứ hỏi). Thứ ba, kỳ xét tăng lương vào tháng nào, người mới vào giữa năm có được xét kỳ đầu không. Thứ tư, phụ cấp tiếng Nhật có không, chia theo cấp nào.

Phúc lợi ngoài lương cũng nên hỏi qua: khám sức khỏe định kỳ, bảo hiểm sức khỏe bổ sung, hỗ trợ học tiếng, xe đưa đón nếu nhà máy ở khu công nghiệp xa. Mấy thứ này không hiện trên dòng tổng, nhưng cộng lại cả năm không nhỏ.

Cuối cùng, xin bản quy chế lương thưởng nếu công ty cho xem. Không phải nơi nào cũng đưa trước khi bạn ký, nhưng hỏi thì không mất gì.

Cái phiếu lương tháng Bảy năm đó tôi vẫn giữ trong một bìa hồ sơ cũ. Lâu lâu lục ra, thấy mình hồi đó ngây thơ quá.

Kiệt