Mấy năm gần đây tôi hay được kéo vào ngồi hội đồng phỏng vấn, thường là ghế bên cạnh một trưởng phòng người Nhật, kiêm luôn phiên dịch khi cần. Ngồi phía bên này bàn, tôi thấy những thứ mà hồi đi xin việc mình không bao giờ để ý. Ghi lại đây cho ai đang chuẩn bị.

Năm phút trước giờ hẹn

Phần lớn ấn tượng được hình thành trước khi câu hỏi đầu tiên được đặt ra. Nghe hơi bất công, nhưng đúng là vậy.

Người Nhật mà tôi làm cùng coi giờ hẹn là giờ bắt đầu, không phải giờ có mặt. Đến sớm khoảng năm đến mười phút là vừa. Đến sớm nửa tiếng lại làm lễ tân lúng túng vì phòng họp còn người dùng. Đến muộn thì gần như không gỡ được, trừ khi bạn gọi báo trước và nói rõ lý do. Có lần một ứng viên kẹt xe trên cầu Sài Gòn, gọi điện xin lỗi trước giờ hẹn mười lăm phút. Ông trưởng phòng gật đầu, bảo chờ. Bạn ấy vẫn đậu. Người đến trễ mà không báo thì tôi chưa thấy ai qua.

Cách vào phòng cũng được nhìn. Gõ cửa, chờ mời, vào thì cúi chào (ojigi) vừa phải, chưa ngồi khi chưa được mời.

Nếu người phỏng vấn đưa danh thiếp (meishi), nhận bằng hai tay, đọc tên một giây, đặt lên bàn phía trước mình cho tới hết buổi. Đừng nhét vào túi quần.

Hồ sơ là bạn đã nói trước một nửa

Một số công ty Nhật ở Việt Nam yêu cầu sơ yếu lý lịch theo mẫu Nhật, gọi là rirekisho (履歴書), có khi kèm bản tóm tắt kinh nghiệm làm việc gọi là shokumu keirekisho (職務経歴書). Không phải nơi nào cũng đòi. Nhưng nếu họ đã đòi thì điền đúng mẫu, ảnh thẻ nghiêm túc, ngày tháng thống nhất, không bỏ trống ô nào mà không giải thích.

Thứ người Nhật soi kỹ là những khoảng trống. Nghỉ sáu tháng giữa hai công việc không sao, miễn bạn nói được mình đã làm gì trong thời gian đó. Nhảy ba chỗ trong hai năm thì chuẩn bị tinh thần bị hỏi tới cùng.

Trước khi gửi hồ sơ, tôi hay khuyên người quen đọc lại một lượt về cơ hội việc làm tại công ty Nhật để hình dung nhịp làm việc ở đó, vì người phỏng vấn sẽ hỏi bạn nghĩ gì về chuyện báo cáo hằng ngày, làm theo quy trình, ở lâu một chỗ. Có sẵn suy nghĩ của riêng mình thì trả lời đỡ gượng.

~ ~ ~

Những câu hỏi gần như lần nào cũng có

Câu “Vì sao bạn muốn vào công ty chúng tôi?” nghe thì nhàm, nhưng đây là câu tôi thấy nhiều người hỏng nhất. Trả lời “vì công ty Nhật chuyên nghiệp, ổn định” là trả lời cho mọi công ty Nhật, tức là không trả lời. Đọc trước trang của công ty, biết họ làm sản phẩm gì, khách hàng là ai, nhà máy ở đâu. Một câu nhắc đúng tên dòng sản phẩm của họ có sức nặng hơn mười câu khen chung chung.

Câu về điểm yếu thì người Nhật nghe rất kỹ. Họ không cần bạn hoàn hảo. Họ muốn nghe bạn biết mình yếu ở đâu và đang làm gì với nó. “Tôi hay cầm việc quá lâu mới hỏi, giờ tôi tự đặt mốc, quá nửa ngày chưa ra thì đi hỏi” là một câu trả lời tốt. “Điểm yếu của tôi là quá cầu toàn” thì ông trưởng phòng ngồi cạnh tôi đã nghe chắc cả trăm lần.

Hỏi vì sao nghỉ chỗ cũ, đừng kể xấu sếp cũ. Kể cả khi sếp cũ đúng là tệ. Nói về điều bạn muốn tìm, không phải điều bạn muốn chạy khỏi.

Còn câu hỏi về mức lương mong muốn, cứ nói một khoảng dựa trên mặt bằng chung của vị trí và kinh nghiệm của mình, giọng bình thường. Không cần né, cũng không cần mặc cả gắt ngay vòng đầu.

Nói được một chuyện nhỏ mà thật, bao giờ cũng hơn kể ba thành tích lớn mà mơ hồ.

Cuối buổi, đừng ngồi im

Gần như buổi nào cũng kết bằng câu “Bạn có muốn hỏi gì không?”. Ứng viên lắc đầu cảm ơn là bỏ phí một cơ hội. Chuẩn bị sẵn một hai câu thật lòng: nhóm mình vào sẽ có mấy người, người hướng dẫn trong ba tháng đầu là ai, công việc giữa bộ phận Việt Nam và bên Nhật trao đổi bằng cách nào. Mấy câu kiểu này cho thấy bạn đã tưởng tượng mình làm ở đó.

Những câu hỏi ngược này cũng là cách để bạn xem nơi đó có hợp mình không. Phỏng vấn là hai chiều.

Hỏi nhanh

Không biết tiếng Nhật thì có nên nộp không?
Nên, nếu tin tuyển không ghi yêu cầu tiếng Nhật. Nhiều vị trí kỹ thuật, kế toán, IT làm việc bằng tiếng Anh hoặc tiếng Việt. Học vài câu chào là đủ để người phỏng vấn mỉm cười.

Mặc gì thì ổn?
Sơ mi sáng màu, quần tây hoặc vest màu trầm, giày sạch. Tóc gọn. Phỏng vấn cho vị trí ở xưởng cũng không nên mặc áo thun.

Kiệt