Có một giai đoạn khoảng ba năm, tôi thuộc lịch chạy của chú bảo vệ tòa nhà hơn lịch sinh hoạt của người nhà. Tám giờ tối chú tắt đèn hành lang. Chín giờ chú đi một vòng gõ cửa từng phòng. Tôi thường là người chú gõ cửa cuối cùng. Lúc ấy tôi nghĩ ở lại muộn là chăm chỉ. Bây giờ nhìn lại, phần lớn những tối đó tôi không làm được gì nhiều hơn buổi chiều.

Zangyō, ngày đó và bây giờ

Người Nhật gọi làm thêm giờ là zangyō (残業), nghĩa đen là “việc còn sót lại”. Ở các công ty Nhật kiểu cũ, làm thêm từng là một phần của văn hóa. Có cả một từ cho chuyện ở lại chỉ vì sếp chưa về: tsukiai zangyō (付き合い残業), làm thêm cho có bạn. Không ai bắt. Nhưng ai về trước sẽ thấy ngại.

Tôi bắt đầu đi làm đúng thời đó. Văn phòng chi nhánh Việt Nam học theo nếp bên Nhật, và các anh chị người Việt đi trước cũng học theo. Sáu giờ chiều cả phòng vẫn sáng đèn. Ai đứng dậy xách túi thì nói nhỏ “osaki ni shitsurei shimasu”, xin phép về trước, giọng như có lỗi.

Mọi thứ đổi dần từ khoảng cuối những năm 2010. Bên Nhật có đợt cải cách cách làm việc, gọi là hatarakikata kaikaku (働き方改革), đặt trần làm thêm giờ bằng luật và buộc công ty theo dõi giờ làm của nhân viên. Công ty mẹ siết, chi nhánh ở Việt Nam cũng siết theo. Tôi nhớ năm đó phòng nhân sự bắt đầu gửi báo cáo giờ làm thêm từng người lên cho trưởng bộ phận mỗi tháng, ai vượt ngưỡng nội bộ thì trưởng bộ phận phải giải trình. Lần đầu tiên tôi thấy sếp người Nhật của mình đuổi nhân viên về.

Ở Việt Nam thì luật nói gì

Ở đây phải nói rõ một điều: làm việc tại Việt Nam thì áp dụng luật lao động Việt Nam, dù công ty mẹ ở đâu. Luật hiện hành có trần số giờ làm thêm theo ngày, theo tháng và theo năm, làm thêm phải được người lao động đồng ý, và giờ làm thêm được trả cao hơn giờ thường, ngày nghỉ hằng tuần và ngày lễ còn cao hơn nữa. Con số cụ thể bạn nên đọc thẳng trong văn bản luật hoặc hỏi phòng nhân sự, vì có ngành được áp trần khác.

Điều tôi thấy người mới hay bỏ qua là kiểm tra phiếu lương. Công ty Nhật thường ghi rõ số giờ làm thêm và tiền làm thêm thành dòng riêng. Đối chiếu với giờ chấm công của mình mỗi tháng mất chừng năm phút. Phần lớn là khớp. Một lần hiếm hoi tôi thấy lệch là do máy chấm công lỗi, báo lên thì được sửa trong tháng sau.

~ ~ ~

Bận thật và bận vì nếp

Công bằng mà nói, có những lúc phải làm thêm thật. Tuần trước khi nhà máy chạy thử dây chuyền mới. Cuối năm tài chính ở phòng kế toán. Dự án phần mềm sát ngày bàn giao cho khách bên Nhật, lệch múi giờ hai tiếng nên họ họp xong cũng đã muộn. Những đợt đó ai cũng hiểu, và thường có hồi kết.

Cái làm người ta mệt là kiểu bận không có hồi kết. Họp kéo dài vì không ai chốt. Việc dồn cuối ngày vì sáng không ai giao. Chờ sếp duyệt mà sếp đang ở cuộc họp khác. Tôi mất khá lâu mới hiểu phần lớn số giờ làm thêm của mình rơi vào loại này, không phải loại thứ nhất.

Khi tìm hiểu việc làm trong công ty Nhật, bạn sẽ thấy mức làm thêm khác nhau rất xa giữa các nơi, kể cả giữa hai phòng trong cùng một công ty. Không thể vơ đũa cả nắm. Hỏi người đang làm ở đó vẫn là cách đáng tin hơn đọc đánh giá trên mạng.

Những tối về muộn dạy tôi một điều: ngồi lâu không làm việc tốt hơn, chỉ làm mình mệt hơn.

Tôi tập về đúng giờ như thế nào

Không phải một sớm một chiều. Tôi bắt đầu bằng việc nhỏ nhất: mỗi sáng viết ra ba việc phải xong trong ngày, dán lên mép màn hình. Bốn giờ chiều nhìn lại. Việc nào không xong thì báo cấp trên ngay lúc đó, không đợi sáu giờ. Đây chính là hourensou mà người Nhật hay nói. Báo sớm thì sếp còn kịp chia việc cho người khác hoặc dời hạn. Báo muộn thì chỉ còn cách ở lại.

Việc thứ hai là ghi lại giờ làm thêm của mình kèm lý do, mỗi tối một dòng. Sau hai tháng tôi có một bảng nhỏ. Mang nó đi gặp trưởng phòng, tôi nói chuyện bằng dữ liệu chứ không phải bằng cảm giác. Ông xem xong, dời giờ họp giao ban từ năm giờ chiều lên chín giờ sáng. Chỉ vậy thôi mà mỗi tuần tôi lấy lại được mấy buổi tối.

Việc thứ ba khó nhất: tự cho phép mình về. Khi việc trong ngày đã xong và đã báo, tôi đứng dậy, nói “osaki ni shitsurei shimasu” bằng giọng bình thường, rồi đi. Mấy tuần đầu thấy kỳ. Sau đó thì không ai để ý nữa.

Còn ngày phép, tôi từng để dồn tới cuối năm rồi mất mấy ngày vì quá hạn quy chế. Giờ tôi đăng ký phép từ đầu quý, ghi lên lịch chung của phòng. Người Nhật thích biết trước. Báo phép ba tuần trước thì sếp sắp xếp được, báo trước hai hôm thì dù được duyệt vẫn để lại cái nhíu mày.

Chuyện sức khỏe tôi không muốn nói nhiều, chỉ một ý. Những năm về muộn, tôi ngủ ít, ăn tối lúc mười giờ, cuối tuần nằm bẹp. Lần khám sức khỏe định kỳ năm đó, bác sĩ hỏi tôi làm nghề gì. Tôi nghĩ đó là lúc nên dừng lại để xem mình đang đổi cái gì lấy cái gì.

Hỏi nhanh

Hỏi về làm thêm giờ trong buổi phỏng vấn có bị đánh giá không?
Hỏi khéo thì không. Kiểu “Mùa cao điểm của bộ phận thường vào tháng nào?” sẽ cho bạn câu trả lời mà không nghe như đang ngại việc.

Công ty Nhật nào cũng làm thêm nhiều?
Không. Có nơi gần như tắt đèn đúng giờ, có nơi vẫn giữ nếp cũ. Khác cả theo phòng ban.

Sếp nhờ ở lại mà mình có hẹn thì sao?
Nói thật là có hẹn, rồi đề nghị một mốc khác, như sáng sớm hôm sau. Đa số sếp người Nhật tôi gặp chấp nhận nếu bạn đưa ra phương án chứ không chỉ từ chối.

Kiệt