Ngày nhận quyết định lên trưởng phòng, tôi không thấy hồi hộp như mình từng tưởng tượng. Tờ giấy được đưa trong một buổi họp ngắn, ông giám đốc người Nhật nói vài câu, mọi người vỗ tay, rồi ai về chỗ nấy làm tiếp. Buổi tối tôi ngồi đếm lại thì đã mười hai năm kể từ ngày đầu đi làm ở công ty Nhật. Có những năm tôi nghĩ mình đứng yên. Giờ thì tôi hiểu không phải vậy.

Bài này tôi viết cho những bạn đang ở năm thứ hai, thứ ba, thấy bạn bè ở công ty khác lên chức nhanh hơn và bắt đầu tự hỏi mình có chọn sai chỗ không.

Những bậc thang có tên

Một điều tôi thấy dễ chịu ở doanh nghiệp Nhật là chức danh rõ ràng. Mỗi bậc có tên, có phạm vi trách nhiệm, có khi có cả quy định bao nhiêu năm ở bậc dưới mới được xét lên. Tên gọi giữa các công ty không giống hệt nhau, và chi nhánh ở Việt Nam thường gộp bớt vài bậc cho gọn. Đại khái nó đi như sau, kể theo cách tôi đã leo qua từng bậc.

Bậc đầu là ippan shain (一般社員), nhân viên thường. Ba năm đầu của tôi ở đây. Việc chính là làm cho đúng phần của mình, học thuộc quy trình, và báo cáo đều đến mức sếp không phải hỏi. Nghe đơn giản, nhưng tôi thấy nhiều người dừng lại lâu nhất ở bậc này chính vì phần báo cáo.

Bậc kế là shunin (主任), ở chi nhánh hay gọi là nhân viên chính hoặc senior. Thay đổi lớn nhất không nằm ở chức danh mà ở chỗ bạn bắt đầu được giao kèm người mới, được đưa những việc khó hơn mà không có hướng dẫn chi tiết. Người ta bắt đầu thử xem bạn tự đứng được chưa.

Sau đó là kakarichō (係長), trưởng nhóm hay tổ trưởng. Đây là bậc đầu tiên bạn chịu trách nhiệm cho tiến độ của người khác. Tôi nhớ tháng đầu ở bậc này, tôi vẫn quen tự làm hết, và nhóm chậm hơn hẳn so với khi tôi còn là thành viên. Chị trưởng phòng phải nhắc tôi ba lần rằng việc của tôi bây giờ là chia việc, không phải làm thay.

Kachō (課長) là trưởng phòng. Ở bậc này bạn chịu mục tiêu cả năm của phòng, chấm điểm đánh giá cho cấp dưới, và họp trực tiếp với công ty mẹ. Phần đánh giá nhân sự là phần tôi thấy nặng lòng nhất, vì điểm mình chấm ảnh hưởng tới thưởng của người khác.

Trên nữa là buchō (部長), giám đốc khối hay trưởng bộ phận, lo cả một khối nhiều phòng và ngồi vào bàn làm kế hoạch năm.

Có công ty chèn thêm jichō (次長) giữa kachō và buchō, có nơi bỏ hẳn shunin. Cấp cao hơn buchō ở chi nhánh Việt Nam thường là giám đốc điều hành hay tổng giám đốc, nhiều nơi vẫn do người Nhật được cử sang đảm nhận.

Thâm niên, thứ người ta hay hiểu lầm

Ai đọc về doanh nghiệp Nhật cũng gặp chữ nenkō joretsu (年功序列), thứ bậc theo thâm niên. Từ đó nhiều người suy ra cứ ngồi đủ năm là lên. Theo những gì tôi thấy ở ba công ty mình từng làm, không đơn giản vậy.

Thâm niên là điều kiện, không phải tấm vé

Thâm niên quyết định bạn có được đưa vào danh sách xét hay không. Còn có lên hay không thì phụ thuộc vào những thứ khác: kết quả đánh giá các năm, ý kiến của cấp trên trực tiếp, và một thứ khó gọi tên mà người Nhật hay nói là shinrai (信頼), sự tin cậy. Tôi có một anh đồng nghiệp vào trước tôi hai năm, chuyên môn rất giỏi, nhưng đến giờ vẫn ở bậc shunin. Anh hay giữ việc trong tay, không báo cáo cho tới khi xong hoàn toàn. Sếp không biết anh đang làm gì nên không dám giao thêm người cho anh quản.

Các công ty bây giờ đã pha trộn

Mười năm trở lại đây, nhiều công ty Nhật ở Việt Nam chuyển dần sang cách đánh giá theo năng lực và kết quả, gọi chung là seika shugi (成果主義). Thực tế thì hiếm nơi bỏ hẳn thâm niên. Phổ biến hơn là một hệ pha: có số năm tối thiểu ở mỗi bậc, nhưng người nổi bật được xét sớm hơn một hai năm. Các công ty công nghệ và các công ty Nhật mới vào Việt Nam vài năm gần đây thường đi nhanh hơn các tập đoàn sản xuất lâu đời.

Những năm tôi tưởng mình đứng yên, thật ra là những năm người ta đang quan sát xem có giao người cho tôi được không.

~ ~ ~

Người Việt ở giữa hai bờ

Có một lợi thế mà tôi thấy người Việt trong công ty Nhật thường không tận dụng hết: vị trí cầu nối. Trong mỗi chi nhánh, luôn cần người hiểu cả cách nghĩ của công ty mẹ lẫn cách làm của đội ngũ địa phương. Người Nhật được cử sang thường ở ba đến năm năm rồi về. Người Việt ở lại, giữ nếp, giữ quan hệ, giữ hiểu biết về khách hàng và nhà cung cấp.

Nhiều công ty Nhật đang đẩy mạnh chuyện bản địa hóa quản lý, họ gọi là genchika (現地化), tức là giao dần các vị trí trưởng phòng, giám đốc khối cho người địa phương. Tôi lên kachō cũng một phần nhờ đợt đó. Vị trí của tôi trước kia do một anh người Nhật giữ, anh về nước và công ty quyết định không cử người thay.

Muốn đi theo hướng này, theo tôi cần ba thứ. Chuyên môn đủ vững để người Nhật tin vào phán đoán của bạn. Tiếng Nhật đủ để nói chuyện trực tiếp với cấp trên bên công ty mẹ, không qua phiên dịch, ít nhất là trong họp nội bộ. Và hiểu được những thứ không viết ra: nemawashi trước cuộc họp, hourensou hằng ngày, cách từ chối mà không làm mất mặt ai. Ai đang cân nhắc định hướng nghề nghiệp công ty Nhật nên nghĩ sớm về hướng cầu nối này, vì nó cần thời gian tích lũy hơn là một tấm bằng.

Tiếng Nhật có bắt buộc không

Không bắt buộc ở mọi nơi. Tôi biết những trưởng phòng kỹ thuật, trưởng phòng IT người Việt làm việc hoàn toàn bằng tiếng Anh và vẫn được tin cậy. Nhưng ở các vị trí cần ngồi họp với ban lãnh đạo bên Nhật thường xuyên, thiếu tiếng Nhật là một cái trần thấy rõ. Người nói được trực tiếp thì nắm được cả những ý mà phiên dịch bỏ qua.

Mấy năm tưởng như đứng yên

Năm thứ tư và thứ năm là hai năm khó nhất với tôi. Chức danh không đổi. Lương tăng đều nhưng chậm. Bạn đại học của tôi ở một công ty khác đã lên quản lý. Tôi từng viết sẵn đơn nghỉ việc, để trong ngăn bàn hai tháng.

Điều giữ tôi lại là một buổi nói chuyện với chị trưởng phòng lúc đó. Tôi hỏi thẳng mình cần gì để lên bậc tiếp theo. Chị không nói chung chung. Chị bảo tôi đang làm tốt phần việc của mình, nhưng chưa ai thấy tôi kèm được người khác. Tháng sau, chị giao cho tôi hai bạn mới vào. Một năm sau, tôi lên kakarichō.

Nhìn lại, tôi rút ra vài việc mà giá biết sớm hơn thì đỡ sốt ruột. Hỏi thẳng cấp trên về tiêu chí lên bậc, vào đúng kỳ đánh giá, và ghi lại câu trả lời. Xin được kèm người mới, kể cả khi chưa có chức danh. Báo cáo đều đặn để sếp luôn biết mình đang làm gì, vì người Nhật không giao thêm trách nhiệm cho người họ không theo dõi được. Và đọc kỹ quy chế nhân sự, chỗ ghi số năm tối thiểu ở mỗi bậc, để biết mình đang chờ vì chưa đủ năm hay vì chưa đủ điều kiện khác.

Khi nào nên đi

Tôi không nghĩ ở lại mãi là lựa chọn đúng cho tất cả mọi người. Có những nơi mà người Việt gần như không có cửa lên trên kachō, vì mọi vị trí cao hơn đều dành cho người được cử sang. Có những nơi quy trình xét lên bậc mập mờ, hỏi ba lần không ai trả lời rõ. Nếu bạn đã hỏi đàng hoàng, đã làm đủ những gì được yêu cầu, mà hai ba năm vẫn không có tín hiệu nào, thì việc nhìn sang nơi khác là hợp lý.

Nhưng nếu cảm giác sốt ruột chỉ đến từ việc so với bạn bè, tôi khuyên nên chờ thêm một kỳ đánh giá và hỏi thêm một lần. Lộ trình thăng tiến trong doanh nghiệp Nhật thường chậm ở đoạn đầu và đi đều hơn ở đoạn sau. Cái giá của việc rời đi giữa chừng là bạn bắt đầu lại sự tin cậy từ con số không.

Tờ quyết định hôm đó tôi vẫn để trong ngăn bàn, cùng chỗ với lá đơn nghỉ việc chưa bao giờ nộp.

Kiệt